miércoles, 26 de mayo de 2010

TAYKANAKAN URUPA (DÍA DE LA MADRE)

Pä tunka paqallqun uru saraqkipan llamayu phaxsita (27 de mayo) khäya waranqa kimsaqallq patak tunka payan (1812) maranx walja warminakaw Quchapampa uraqin sartasipxatayna. Ukham uñjasax, Manuel de Goyeneche sat pallapallaw jupanakar jiwarayir ispañul pallapall masinakapamp saratayna. Purisinx sintkañpun jan chuym llamkt'asis illapt'apxatayna.

El 27 de mayo de 1812 se levantaron las mujeres Cochabambinas. Al enterarse de la rebelión, los soldados españoles a la cabeza de Manuel de Goyeneche fueron a aplacar la misma. Al arribar al lugar, masacraron sin compasión a las valerosas heroínas.

Janiw chachanakax utjxanti sapxiwa, ukatw warminakax Manuela Gandarillas ukhamarak Manuela Rodriguez jupanakan p'iqicht'at ch'axwapxatayna. Jupanakax "¡Utjawisax janiw llamkt'askaspati!" sasaw San Sebastían (La Coronilla) qulluru nuwasiñatak makhatapxatayna. Goyeneche pallapallast Tarata markat purinisaw kimsüru atipt'an yant'atayna. Qhipurust, ispañul pallapallanakax atipxapxarakitaynawa.

La razón por la que se organizaron las mujeres a la cabeza de Manuela Gandarillas y Manuela Rodriguez fue que no había muchos hombres. Con el lema "¡Nuestro hogar es sagrado"! se dirigieron a la Colina de San Sebastían (La Coronilla). Despues de llegar de Tarata, Goyeneche las asedió por tres dias sin éxito. Sin embargo, después pudieron tomar el lugar.

Aka kullakanakaw jiwayatapxatayna: Manuela Gandarillas, Manuela Rodríguez, Juana  Ascui, Lucía Ascui, Rosa Soto, Parrilla kullakanaka (sutinakapax janiw yatiskiti), Mercedes Tapia, María Pascuala Oropeza, Manuela Saavedra de Ferrufino, Lucía Alcocer León de Chinchilla, María Isabel Pardo de Vargas, María Teresa Bustos y Salamanca de Lemoine, María del Rosario Saravia de Lanza ukhamarak Luisa Saavedra de Claure; taqi jupanakaw Esteban Arce sartasirin arkirinakapapxatpawa.

Estas son las personas que murieron aquel día: Manuela Gandarillas, Manuela Rodríguez, Juana Ascui, Lucía Ascui, Rosa Soto, las hermanas Parrilla (cuyos nombres no se conocen), Mercedes Tapia, María Pascuala Oropeza, Manuela Saavedra de Ferrufino, Lucía Alcocer León de Chinchilla, María Isabel Pardo de Vargas, María Teresa Bustos y Salamanca de Lemoine, María del Rosario Saravia de Lanza y Luisa Saavedra de Claure; todas ellas seguidoras de Esteban Arce.

Uka sartasiw utjawiyatapatw taykanakan urupax amtasi. Kimsaqallq ur lapaka phaxsit khaysa waranqa llatunk patak pä tunk paqallqun marat sarankipanw ukjam kamachiwiyapxatayna ( Ley el 8 de noviembre de 1927).

El Día de la Madre se recuerda en conmemoración a aquel hecho heroico. Fue mediante ley del 8 de noviembre de 1927 que se dispuso de esa manera.

jueves, 29 de abril de 2010

REFRANES EN AYMARA


1.- Janiw uta manqhan khuyuñati, yänakaw khuyumukusiñ siwa.
     (Dicen que no se debe silbar dentro de la casa porque se aleja las cosas). 

2.- Janiw qinay jithirix uñch'ukiñati, janiw manunak phuqhañaxiti.
     (No se debe mirar como se mueven las nubes porque ya no se podrá pagar las deudas).

3.- Q'ixu q'ixu utjk ukjax janiw muru p'iq sarnaqañati, jiwañaruw pursna sapxiwa.
      (Dicen que cuando hay truenos, no hay que caminar con la cabeza descubierta porque podemos   llegar a morir).

4.- Janiw liqi liqirux qalamp jaquñati, jallumpiw irpxatasir siwa.
     (Dicen que no se debe arrojar con piedra a los leque leques porque suele traer la lluvia).

5.- Wajchatakix qalas pirqas arsuriw siwa.
     (Dicen que para un huerfano, hasta la piedra y la pared hablan).

6.- Wayn tawaqutakix, qullus pampaw, pampas qulluwa.
     (Para los jóvenes y las jovencitas, el cerro es pampa, la pampa es cerro).

7.- Jamach'ix jaq jutañapatakiw ch'ikhusir sapxiwa.
     (Dicen que los pájaros silban para que venga a visitar alguien).

domingo, 18 de abril de 2010

PARTES DEL CUERPO HUMANO

JAQI JANCHI CHIQANAKA
Por: Elias Reynaldo Ajata Rivera
Estas son las partes del cuerpo humano en aymara:
Akïrinakaw jaqi janchi chiqanakaxa:

NayraOjo
JinchuOreja
LakaBoca
LaxraLengua



Nayra phichhuCejas, pestañas
NasaNariz
IspilluLabios
Ampara      mano
Para = Frente


Ñik’uta = Cabello

Ankha =Quijada

Laka ñak’a = Paladar

Kunka = Cuello

Kallachi = Hombro

Jikhani = Espalda

Ñuñu = Seno, teta

Chhiqanqara = Axila, sobaco

Mujlli = Codo

Luk’ana = Dedo

Ch’illa = Cintura

Thixni = Cadera

Kururu = Ombligo

Puraka = Abdomen

Kayu = Pie

Chara = Pierna

Lankhu chara = Muslo

Ch’akha = Hueso

Laka ch’akha = Diente

Aqu = Muela

Mallk’a = Esófago

Lixwi = Cerebro

T’ullu = Tráquea

Chuyma = Pulmón

Lluqu = Corazón

K’iwcha = Hígado

Mulla = Vesícula biliar

Phathanka = Estómago

Jiphilla = Tripa

Lankhunta = Intestino grueso

Juch’us Jiphilla = Intestino delgado

Ch’ankhara = Páncreas

Phichhilu, Allu = Pene

Q’uruta = Testículo

Chupila, ch’ina = Vagina

Puraka = Útero

Yak’allachi = Vejiga

Jamaña = Ano, trasero, nalga

Qunquri = Rodilla

K’ilik’ili = Vértebra

Jaraphi = Costilla

Maymuru, maymura = Riñón

T’uxlu = Cráneo

Taqataqa = Omoplato

Sillu = Uña

Pikura = Hueso de las extremidades

Anku = Nervio

T’usu = Tobillo

lunes, 5 de abril de 2010

LIBROS DE LINGÜÍSTICA EN PDF - Aru yatxatañ PDF Pankanaka

Jta. Elias Reynaldo Ajata Rivera
AYMAR YATIQAÑA
Qhanancht'äwi (ACLARACIÓN):
Janiw pankanakx uñt'ayañatak jamuqsus waruqapktti. Llikankki uka pankanakaw akan uñt'ayata
(NO ESCANEAMOS LIBROS PARA PUBLICAR. AQUÍ SE DA A CONOCER LOS LIBROS QUE YA ESTÁN EN LÍNEA).

Panka suti (TÍTULO): 
¿CÓMO SE CLASIFICAN LAS PALABRAS?
Qillqiri (AUTOR): 
Mabel Giammatteo e Hilda Albano


Panka suti (TÍTULO): 
MANUAL DE GRAMÁTICA DEL ESPAÑOL
Qillqiri (AUTOR): 
Ángela Di Tullio

Panka suti (TÍTULO): 
GRAMÁTICA DEL ESPAÑOL PARA MAESTROS Y PROFESORES DEL URUGUAY
Qillqiri (AUTOR): 
Ángela Di Tullio y Marisa Malcuori


Panka suti (TÍTULO): 
GRAMÁTICA DE LA LENGUA ESPAÑOLA
Qillqiri (AUTOR): 
Emilio Alarcos Llorach